نیروی هوایی روسیه در اوآخر سال 2003 پنج فروند جنگنده شکاری «سوخو-27 اس. کا. ام» SU-37 SKM (مدرنیزه شده) جدید در یافت کرد. امسال نیز نیروی هوایی روسیه 20 فرود از این نوع هواپیما را دریافت خواهد کرد. به گفته نظامیان و طراحان، بهره برداری از این هواپیماها گام اولی در راستای تجهیز نیروی هوایی روسیه به هواپیمای شکاری نسل پنجم خواهد بود.

مدل جدید اما نه برای خلبانان تازه کار
ایگور دیومین طراح ارشد دفتر طراحی- تجربی «سوخو» در گفتگو با روزنامه «ایزوستیا» گفت: «ما این هواپیما را برای خلبانان جدید نساختیم. این جنگنده برای آنهای است که امروزه جزو کادر پرواز می باشند. به همین دلیل علیرغم اینکه جنگنده شکاری «سوخو-27 اس. کا. ام» یک هواپیمای جدید است اما بهره برداری آن برای خلبانان با تجربه آسان است».

اصلی ترین وجه تمایز بین جنگنده شکاری « سوخو-27 اس. کا. ام» و سایر هواپیماهای «سوخو» موجود در ارتش، این است که جنگنده جدید به آسانی هواپیماهای سابق با استفاده از تمام مهمات، اعم از کنترل شونده و غیر قابل کنترل، و همچنین موشکهای هوایی مختلف موجود در نیروی هوایی قادر به فعالیت هم در برابر اهداف هوایی و هم در برابر اهداف زمینی است. این جنگنده شکاری نه تنها قادر است در تمام اوقاد روز فعالیت کند بلکه شرایط آب و هوا نیز تاثیری در کار آن ندارد.

دیومین می افزاید: «از ویژگیهای دستگاههای راداری و ناو بری این جنگنده این است که همه عملیات مربوط به پرتاب بمب بدون دخالت خلبان و بصورت خودکار انجام می گیرد. خلبان فقط کافیست در موقعیت مناسب دکمه «پرتاب» را فشار دهد. یکی از نوآوریهای دیگر این جنگنده شکاری آن است که ایستگاه راداری آن علاوه بر اهداف هوایی قادر به شناسایی اهداف زمینی متحرک هم می باشد».

خلبانها می گفتند به چی نیاز دارند
ظاهر «سوخو-27 اس. کا. ام» فرقی با سایر مدلهای این هواپیما ندارد. اما در داخل کابین آن تغییراتی بوجود آمده است. در کنار سایر نمایشگرهای عقربه ای سه نمایشگر از نوع کریستال مایع (دیسپلی) تعبیه شده است که تمام اطلاعات مربوط به پرواز و تواناییهای جنگی هواپیما را نشان می دهند. بگفته طراحان، این کار برای این امر انجام گرفته است که خلبان بتدریج عادت کند که برای کنترل وضعیت، علاوه بر استفاده از نمایشگرهای عقربه ای از اطلاعاتی که روی دیسپلی ها ظاهر می شود کمک بگیرد. راحتی، از مشخصه های اصلی این نمایشگارها می باشد چرا که تمام اطلاعات همزمان و یکجا ظاهر می شود.

دیومین می گوید: «بر اساس ارزیابی ما، یک یا دو ماه پرواز با جنگنده شکاری جدید این امکان را به خلبانان با تجربه می دهد که به نمایشگرهای جدید عادت کنند و از نمایشگرهای عقربه ای بعنوان ابزار رزرو استفاده نمایند. این اطلاعات در مدت همکاری با متخصصین موسسه پزشکی فضایی وزارت دفاع بدست آمده اند».

گیوی جانجگاوا رئیس مرکز علمی-تولیدی «تخنوکومپلکس» که از 16 شرکتی که طراحی و ساخت دستگاههای «سوخو-27 اس. کا. ام» را بر عهده دارند، تشکیل می شود می گوید که «برای دست یابی به این نتایج، از ده نفر خلبان آزمایشی مجرب کمک گرفتیم. از خلبانان خواستیم که لیستی حاوی تمام مشخصاتی که آنها می خواهند بر روی این دیسپلی ها مشاهده کنند، تهیه نمایند. سپس بر اساس درخواستهای آنها توانستیم برنامه مربوط به این نمایشگرها را طراحی کنیم».

اما بگفته خود جانجگاوا خلبانان آزمایشی که در کار خود زبده هستند و خلبانان کادر پرواز تحت قوانین و شرایط متفاوتی فعالیت می کنند. بنابراین برای مطابقت بیشتر تجهیزات هواپیما و کابین آن با تواناییهای خلبانان کادر پرواز، اولین جنگنده شکاری «سوخو-27 اس. کا. ام.» به خلبانان مرکز هوایی لیپتسک خواهد رسید چرا که آنها در نیروی هوایی از بهترینها هستند. امروزه آنها در حال اجرای وظایف خود در پایگاه هوایی «کانت» در خاک قرقیزستان می باشند. این خلبانان باید مرحله نهایی را که مانع از جایگزینی گسترده هواپیماهای جدید بجای قدیمی است، تکمیل کنند. در حقیقت آنها باید گفته های اسناد و مدارک مربوط به قابلیت استفاده از این نوع هواپیماهای شکاری در شرایط اقلیمی و آب و هوایی متفاوت را اثبات کنند و جزوه های مربوط به چگونگی بهره برداری از این جنگنده ها و تسلیحات آن را تهیه کنند. آنها وقت کمی برای این کار دارند. چرا که روند جایگزینی گسترده هواپیماهای شکاری قدیمی بواسته جنگندهای شکاری «سوخو-27 اس. کا. ام.» در نیمه دوم سال 2004 شروع خواهد شد.

اما جنگنده شکاری «سوخو-27 اس. کا. ام.» مدل انتقالی به جنگنده نسل پنجم نیست. بلکه نوعی هواپیمای «آزمایشی-تجربی» است که بمنظور آماده سازی کادر پرواز برای استفاده از فن آوری بمراتب پیچیده تری، ساخته شده است. در سال جاری در دفتر طراحی-تجربی «سوخو» فعالیتهای طراحی-تجربی برای ساخت هواپیمای کاملا جدید، جنگنده شکاری «سوخو-35» شروع خواهند شد. این هواپیما در حقیقت پلی بصوی جنگنده نسل پنجم خواهد بود. در دفتر طراحی «سوخو» این هواپیما را از نسل ++4 می دانند ولی در مرکز «تخنوکومپلکس» می گویند که آن از نسل –5 است.

«سوخو-35» فاقد نمایشگرهای عقربه ای خواهد بود. کابین آن بجای سه دیسپلی مجهز به دو دیسپلی بزرگ خواهد بود. برای بهره برداری از اطلاعات بیشتر صفحه هر یک از آنها می تواند همانند تلویزیون های جدید به چند صفحه نمایشی تقسیم شود. علاوه بر آن مهمترین اطلاعات جنگی و هدایتی بر روی شیشه جلویی سرپوش خلبان ظاهر خواهد شد. بنابراین خلبان دیگر مجبور به مشاهده مداوم نمایشگرهای موجود در کابین نخواهد بود و می تواند سرش را بچرخاند و بصورت بصری وضعیت اطراف خود را ارزیابی کند.

جانجگاوا می گوید «این مشکلی است که بیشتر به مسائل فیزیکی و روانی فرد بر می گردد و ربطی به مسائل فنی ندارد. سرپوش باید بر سر خلبان سفت باشد. چطور می شود این کار را کرد؟ آیا این سرپوشها باید با قالب صورت خلبانان مطابقت داشته باشد یا از طریق وسائل چسبناک بصورت او بچسبد؟ ولی این کار نشدنی است چرا که در مناطق گرمسیر استفاده از آن غیر ممکن خواهد بود (سرپوشها مجهز به تهویه نیستند) خلبان می تواند دیوانه شود...»

آمریکاییها نیز امروزه با مشکلات مشابهی مواجه هستند. ولی مشکل سفتی سرپوش را آنجا به نوع دیگری حل می کنند و خلبان عینک مخصوصی را که اطلاعات بر روی آن ثبت می شوند به چشم می زند. اما باز هم آمریکاییها با مشکل جدیتری مواجه شده اند. انسان نمی تواند همزمان هم به عینک مخصوصش نگاه کند و هم اطراف خود را زیر نظر داشته باشد. در این مواقع خلبان بطور ناخودآگاه یک چشمش را می بندد.

علاوه بر تغییر ظاهر کابین، «سوخو-35» برای ایستگاههای رادرای کمتر قابل شناسایی خواهد بود. این امر با بکار بردن پوشش جدیدی که قادر به جذب تشعشعات راداری باشد امکان پذیر می شود. در حقیقت هواپیمای جدید با رنگهای مخصوص و جدیدی رنگ خواهد شد. مسلما موتورها و کامپیوترهای موجود در هواپیما نیز دستخوش تغییرات کلی خواهد شد.

کجا پرواز می کنی؟
موتورهای «سوخو 35» نسبت به مدلهای پیشین از قدرت بیشتری برخوردار خواهند بود. این امر سرعت و قدرت منور هواپیما را افزایش خواهد داد. دستگاههای محرک هدایتی موتور از نوع هیدرودینامیک بوسیله دستگاههای الکتریکی جایگزین خواهند شد. به گفته طراحان این امر نه تنها موجب صرفه جویی در جا و کاهش وزن خواهد شد بلکه امکان تعبیه کنترل موازی در سیستمهای هدایتی هواپیما را فراهم می کند.

در عمل این مسئله باعث کمرنگ شدن نقش خلبان خواهد شد. به عبارت دیگر کامپیوتر تصمیم خواهد گرفت که هواپیما با چه سرعت و رژیم کاری به هدف حمله کند و زمان استفاده خلبان از تسلیحات را تعیین خواهد کرد. بدین ترتیب انسان مرتکب اشتباه نخواهد شد. در صورت اشتباه خلبان کامپیوتر دستور وی را اجرا نخواهد کرد و به او می گوید که اشکال کارش در کجاست.

- اگر هواپیما همه کار را بصورت خودکار انجام می دهد خلبان به چه درد می خورد؟
دیومین با خنده به این سئوال پاسخ می دهد: «این فقط گامی است بسمت نسل پنجم هواپیماها؟ مطمئنا در هواپیمای نسل ششم خلبانی در کار نخواهد بود...

جانجگاوا گفته همتای خود را اینگونه تصحیح می کند: «مسئله به این سادگی نیست. این در حقیقت تناسب ارتباط بین انسان و کامپیوتر است. اتفاقی که یک بار پیش آمد این بود که طی اولین آزمایشات کامپیوتر جنگنده شکاری با تجهیزات فوق العده هوشمند چنین نتیجه گرفت که زاویه هواپیما بگونه ای است که می تواند منجر به فاجعه گردد و بطور خود کار خلبان را به بیرون پرت کرد. پس از گذشت یک ثانیه منور تمام شد و هواپیما به حالت عادی برگشت اما پس از چند ثانیه پرواز سقوط کرد»...

وی می افزاید: «حتی با وجود تجهیزات هوشمند باید به انسان اجازه داد که در شرایط جنگی که دستگاههای هواپیما و تسلیحات آن قادر به اجرای عملیات نباشند خود تصمیم بگیرد. بطوری که حتی به قیمت جان خود هدف تعیین شده را محقق سازد. تصمیمات مربوط به استفاده از تسلیحات و مسئولیت آن فقط بعهده انسان است».

اتفاقا متخصصین آمریکایی نیز با این مشکل روبرو هستند. مدتها است که این بحث در آمریکا وجود دارد که آیا می توان هدایت تسلیحات را به عهده کامپیوتر گذاشت و یا حرف آخر را باید انسان بزند. انسان جایزالخطا است. کامپیوتر دقیقتر عمل می کند اما به هر حال اشتباه هم می کند...

جانجگاوا تصریح می کند که «این بحث ها برای ما نیست. نظام حقوقی ما مشکلاتش بیشتر از اینها است».

هواپیماهای جدید تا سال 2007 در نیروی هوایی بکار گرفته خواهند شد. فقط وجود سفارش دفاعی دولتی در سال جاری اطمینان بخش این مسئله نیست بلکه استراتژی دفتر طراحی-تجربی «سوخو» مبنی بر جایگزینی هواپیماهای قدیمی نیروی هوایی بوسیله فن آوریهای جدید نیز این اطمینان را حاصل می کند. هزینه های مربوط به ارتقاء هواپیمای معمولی «سوخو» تا سطح جنگنده شکاری «سوخو-27 اس. کا. ام.» پنج تا هفت درصد از قیمت خرید هواپیمای نو می باشد. اما تواناییهای جنگی این هواپیماها نه تنها کمتر از مدلهای آمریکایی نیست بلکه کمتر از هواپیماهای شکاری صادراتی «سوخو-30 ام.کا» (SU-30MK) هم نیست. هنوز صحبت بر سر قیمت «سوخو-35» برای نیروی هوایی ملی مطرح نیست چرا که فعالیتهای مربوط به اجرای این طرح تازه شروع شده است.

آزمایشگاه پرنده
در اوایل سال 2003 شرکت «سوخو» برنده مناقصه ساخت جنگنده شکاری نسل پنجم شد. زمان اولین پرواز سال 2006 می باشد. اما هواپیمای «سوخو 47» یا بعبارت دیگر «برکوت» که الگوی جنگنده های شکاری جدید محسوب می شد و دارای بالهای با جهت مخالف بود هواپیمای نسل پنجم نیست. در دفتر طراحی و تجربی «سوخو» معتقدند که این هواپیما بیشتر یک آزمایشگاه پرنده است که بر مبنای آن فن آوریها و مواد جدید مورد آزمایش قرار می گیرند.

ولی نهایتا جنگنده نسل پنجم چه شکلی خواهد بود؟ ظاهر آن هنوز در حال شکل گیری است (طبق اطلاعات موجود در دفتر طراحی-تجربی «سوخو»، 5 نمونه وجود دارد که در حال گذارندن مراحل آزمایشی خود از لحاظ قابلیت آئرودینامیکی می باشند). مشکل اینجاست که طراحان و نظامیان هنوز بر سر نوع جنگنده جدید بحث می کنند. آیا این هواپیما چه مشخصه های باید داشته باشد؟ آیا باید شبیه هواپیمای نامرئی اما در عین حال دارای قابلیت منور کم «اف 117» که قادر باشد به مقصد برسد و پس از شلیک تمام موشکها و بمبهای خود به پایگاه برگردد؟ آیا باید یک جنگنده نامرئی باشد که نتنها قادر به بمباران دقیق بوده بلکه بتواند در جنگهای نزدیک و رودرو فعالیت کند.

از سوی دیگر طراحان می گویند که در مرحله اول باید مشکلات موجود بویژه در زمینه فنی را حل نمود. برای مثال میدان حرارتی هواپیما را باید کاهش داد. باید بر روی دریچه های هوایی و موتور سرپوشهای نسب شود که در صورت شناسایی هواپیما از طریق رادراهای دشمن و یا اگر به سمت آن موشکی با کلاهک حرارتی شلیک شود این سرپوشها بسته شود. یا این مشکل را باید از طریق پراکندن هوا حل نمود.

هواپیمای دارای اجزای حسی
جانجگاوا می گوید این یک هواپیمای هدایت شونده خواهد بود. امروزه ما فقط تصوراتی در زمینه ظاهر کابین جنگنده نسل پنجم داریم که بیشتر شبیه کابین «سوخو 35» خواهد بود.
ولی این نکته کاملا مشخص است که صفحه دیسپلی ها و شیشه جلوی سرپوش خلبان حاوی اطلاعات بیشتری خواهند بود. اعداد و عقربه ها از بین می روند و همه آنها به حالت تصویری در می آیند. مثل اتومبیلهای گران قیمت.

دستگاه محاسباتی «سوخو 35» از 150 آنتن و فرستنده مختلف مستقر در سراسر بدنه آن اطلاعات کسب می کند. هواپیمای شکاری نسل پنجم دارای این گونه باصطلاح «اعضای حسی» بمراتب بیشتری خواهد بود. به صراحت می توان گفت که هواپیمای جدید موقعیت اطراف خود را با «پوست» خود حس خواهد کرد. در ضمن امروزه هدف ما ارتقاء توان بلقوه هوشمندی کامپیوترها می باشد.

خصوصیات فنی و تاکتیکی «سوخو-27 اس. کا. ام.»
زمان بکارگیری در نیروی هوایی: سال 1998. سرعت حداکثر (کیلومتر در ساعت): در ارتفاعات نزدیک زمین-1400، در ارتفاعات بالاتر-2430. حد اکثر ارتفاع: 18000 متر. مسافت پرواز: 3680 کیلومتر. تعداد خدمه: یک نفر. تسلیحات: توپ خودکار 30 میلیمتری «گ.ش-301» (1500 شلیک در دقیقه، 150 گلوله). بارگیری حداکثر جنگی: 8000 کیلوگرم. بر روی 10 گره می توان موشکهای «هوا به هوا»، «هوا به زمین» و همچنین انواع بمبهای قابل کنترل و غیر قابل کنترل نسب کرد.